Fontanny

Pierwsza fontanna, która bardziej przypominała wodotrysk niż wyrafinowaną budowlę, stała nieopodal Dworu Artusa i znajdowała się bardziej na lewo od Dworu Artusa (bliżej ul. Kuśnierskiej). Na jej temat wiadomo niewiele. Wzmianki w księgach miejskich mówią, że pierwszy wodotrysk na Długim Tagu stanął w 1549 roku i najprawdopodobniej również przedstawiał króla mórz, jednak zachowały się skąpe informacje na ten temat – w tym rycina Dickmana.

01Wodotrysk z 1549 roku na Długim Targu. Fragment ryciny I. Dickmana z 1617 r

 

Z czasem wodotrysk najzwyczajniej znudził się gdańskim rajcom, którzy podróżując po świecie widzieli okazalsze budowle. Taką też zapragnęli mieć w najbardziej reprezentacyjnym miejscu miasta. Zaczęli więc od poszukiwania fachowców, którzy podjęliby się wyzwania – stworzenia najpiękniejszej fontanny w Gdańsku.

Fontanna Neptuna powstała z inicjatywy burmistrza Gdańska Bartłomieja Schachmanna. Jako jeden z pierwszych do stworzenia nowej fontanny zgłosił się Jakub Kordes z Lubeki, ale z niewyjaśnionych przyczyn nie otrzymał zlecenia.

Nową fontannę usytuowano w nowym miejscu w taki sposób aby oglądana od frontu wkomponowała się w środek fasady Dworu Artusa, od strony Bramy Zielonej była widoczna na tle ściany Ratusza Głównego Miasta i wylotu ul. Długiej, od strony ul. Długiej zamykała perspektywę Drogi Królewskiej. Neptun – bóg morza – miał być zwrócony przodem ku kamienicom, które były siedzibą królów polskich w czasie ich pobytu w Gdańsku oraz miał mieć pochyloną przed nimi głowę. Fontanna miała być podłączona do podziemnych rur, którymi woda byłaby pompowana z Potoku Siedleckiego przez działający przy Targu Siennym „kunszt wodny”.

02Fragment obrazu ze stropu Sali Czerwonej w Ratuszu Głównego Miasta z 1608 r., tzw. „Alegoria handlu gdańskiego” namalowana przez Isaaca van den Blocke – przestawia poprzednią elewację Dworu Artusa oraz fontannę Neptuna, której fizycznie jeszcze nie było, a która została zbudowana według projektu jego brata Abrahama van den Blocka i uruchomiona kilkanaście lat później


W latach 1606-1615 trwały prace projektowe, rzeźbiarskie i odlewnicze. Projekt figury przedstawiającej Neptuna stworzył architekt i rzeźbiarz Abraham van den Blocke (ur. 1572, zm. 1628). Model figury został wykonany przez Flamanda Piotra Husena, ponieważ van den Blocke nie poradził sobie z przygotowaniem modelu do odlewu. Rzeźba została odlana z mosiądzu ołowiowo-cynowego ok. 1612÷1615 r., w miejskiej odlewni w Gdańsku, z użyciem formy ludwisarza Gerdta Benninga przy współudziale Ottmara Wettnera. Ciężar figury wynosi 650 kg.

Czasza oraz trzon, na której stoi posąg, są również autorstwa Abrahama van den Blocke. Czasza została wykonana z „czarnego kamienia” (belgijskiego czarno-niebieskiego marmuru), trzon z czarnego tufu. Elementy architektoniczne fontanny nawiązują do manieryzmu flamandzkiego.

Instalacje wodne zamontował Ottmar von Wettner. Zasilanie podziemnych rur, którymi woda miała być  pompowana z Potoku Siedleckiego przez działający przy Targu Siennym „kunszt wodny”, okazało się niemożliwe z uwagi na zbyt niskie ciśnienie. Nowy układ zasilania wodą opracował Adam Wijbe. Zbiorniki zostały umieszczone na poddaszu Dworu Artusa. Początkowo fontanna była czynna tylko w niektóre dni lata. Wynikało to z konieczności każdorazowego napełniania zbiornika na poddaszu, co miało miejsce do drugiej połowy XIX wieku, gdy po założeniu w Gdańsku nowoczesnego wodociągu i kanalizacji podłączono do nich fontannę.

Podstawowym źródłem strumieni wodnych jest trójząb trzymany przez władcę mórz i oceanów w prawicy, znajdujące się u jego stóp konie morskie oraz krawędź postumentu. Woda spada na czaszę fontanny, a stamtąd silnymi strumieniami wypluwanymi przez maszkarony opada w dół do dolnego basenu.

Manierystyczna w swej koncepcji figura rzymskiego boga mórz i oceanów – Neptuna zbudowana jest w oparciu o łamaną linię i przeznaczona jest do oglądania ze wszystkich stron. Wygląd rzeźby wskazuje na to, że autor znał rzeźby antyczne – głowa Neptuna przypomina głowę z posągu konnego Marka Aureliusza, zaś tors jest być może nawiązaniem do Torsu Belwederskiego.

 03

Fontanna Neptuna na ilustracji przedstawiającej egzekucję w dniu 7 marca 1650 r.


Trudno to sobie wyobrazić że fontanna Neptuna była pierwotnie… kolorowa. Powierzchnia figury Neptuna, która z powodu składu użytego stopu, mimo upływu osiemnastu lat od daty odlewu nie pokryła się naturalną patyną i zachowała złocisty blask, po zmontowaniu pomalowana została intensywną, zieloną farbą malachitową. Trójząb był złocony i złocona była muszla w lewej ręce. Kamieniarka była czarna, marmurowa, polerowana, z jasnymi detalami na trzonie. Ogrodzenie w kolorze czerwonej minii ołowiowej ze złoceniami.

Jej uruchomienie nastąpiło dopiero 9 października 1633, z wielu przyczyn – przebudowy Dworu Artusa, problemów ze szczelnością instalacji, wojny trzydziestoletniej i śmierci Abrahama van den Blocke. Fundament wymurował mistrz murarski Reinhold de Clerk, rzeźbiarz Wilhelm Richter zmontował fontannę. Rok później powstała żelazna krata ze złotymi herbami Gdańska i polskimi orłami otaczająca basen, również zaprojektowana przez Abrahama van den Blocke.


Inauguracja działania fontanny miała miejsce 23 marca 1634 r.

Fontanna nie działała non stop. Zgodnie z postanowieniem rady miejskiej działała od Wielkanocy do 29 września, ale tylko trzy razy w tygodniu: w niedzielę od godz. 11 do 12 oraz we wtorki i czwartki od godz. 12 do 13.

Pierwsza renowacja fontanny nastąpiła w latach 1757-1761. Johann Karl Stender wykonał wówczas nowe fragmenty basenu i trzonu nadając jej bogato zdobiony styl rokokowy. W tym samym czasie mistrz kowalski Jakub Barren uzupełnił i odnowił manierystyczną kratę.

W 1927 fontannę poddano kolejnej renowacji. Do 1939 r. fontanna nieznacznie zmieniała swój wygląd – dodano kilka nowych figur, a detale nabrały rokokowych form. Aż przyszła II wojna światowa i Neptun musiał zejść z piedestału. Na szczęście zabytek przetrwał dzięki fortelowi. – Gdy zbliżał się front, to z Gdańska wywożono co cenniejsze elementy fontanny. Ale fundamentów zabrać nie można było, więc rozebrano co się dało, a czaszę i część figur wsadzono do basenu i zamurowano cegłami. Całość wyglądała mało atrakcyjnie i tylko dlatego fontanna przetrwała wojnę.

04Najstarsza znana fotografia fontanny – z 1893 roku.

 

Powojenne dzieje Neptuna są pełne nieścisłości. Dokumenty zachowały się w stanie szczątkowym, dlatego jego losy w dużej mierze odtworzono na podstawie relacji świadków, które zbierał m.in. Wacław Rasnowski – wieloletni konserwator i opiekun fontanny. I tak udało mu się ustalić, że figurę Neptuna, uszkodzoną w minimalnym stopniu, odnaleziono po wojnie we wsi Parchowo około Bytowa. Niestety, zaginał trójząb, brakowało również płetwy konia morskiego (uważanej przez wielu za „listek”), która zasłaniała Neptunowi przyrodzenie. Ucierpiała również czasza, na której stoi Neptun, oraz trzon. W ruinach Gdańska odnaleziono też ogrodzenie fontanny.

Po uszkodzeniach wojennych fontanna została odnowiona i uruchomiona w 1954 roku.

Rzygacze są rekonstrukcjami z 1954 roku i odkuto je z piaskowca. Wewnętrzną powierzchnię czaszy pokryła blacha ołowiana dla ochrony kamienia oraz świeżo wykonanej konstrukcji klamrującej pęknięcia, zatopionej w warstwie betonu. Wyremontowano instalację wodną – dokonali tego pracownicy ówczesnej Stoczni Gdańskiej, którzy w czynie społecznym zrobili jej przegląd i wymienili 80 proc. rur. I tak, po pierwszej nieudanej próbie uruchomienia fontanny w 1954 r., udało się to na stałe 22 lipca 1957 roku. Co więcej stoczniowcy nie poprzestali na jednorazowej naprawie, ale wzięli na siebie stałą opiekę i obowiązek jej konserwacji.

W końcu z początkiem lat 70 ubiegłego wieku opiekę nad fontanną przejęła miejska instytucja wodociągowa – OPWiK, a zabytek trafił w ręce konserwatora Pana Wacława Rasnowskiego, który zajmował się nią przez prawie 40 lat.

Po powołaniu spółki „Gdańskie Melioracje” w 1993 r to ona przejęła opiekę nad fontanną Neptuna. Ostatni remont fontanny, obejmujący kompletną rozbiórkę postumentu i rzeźby Neptuna, ich renowację oraz montaż nowoczesnego systemu uzdatniania wody i atrakcji wodnych z oświetleniem, odbył się od września 2011 do kwietnia 2012 r.

NEPTUN NA FOTOGRAFIACH

05
Neptun na pocztówce z 1899 r


06
Neptun na pocztówce z 1900 r


07
Neptun na pocztówce z 1918 r


08
Neptun rok 1945


09
Odbudowa w 1953 r


10
Fontanna tryskająca wodą w latach sześćdziesiątych. Dziś tryska w zupełnie inny sposób. Fot. T. Link


11
Płetwa – najchętniej kradziony element fontanny. Zdjęcie z 1954 r.

 

12
Neptun w roku 2010

 

Wykorzystano opracowanie „Fontanna Neptuna w Gdańsku. Prace konserwatorskie” autorstwa Wacława Rasnowskiego.

Fontanna Neptuna

fontanna neptuna_1

fontanna neptuna_2

 

 ROK POWSTANIA

 


1634 – zakończenie prac przy fontannie, pierwsze uruchomienie 

 

LOKALIZACJA

 


Śródmieście, ulica Długi Targ

 

O FONTANNIE

 

Jest to najstarsza i najpiękniejsza fontanna, a jednocześnie ikona Gdańska. Fontanna została oddana w roku 1634. Projektant i wykonawca prac kamieniarskich: Abraham van den Block. Odlew figury: Piotr Husen. Ostateczny montaż: Wilhelm Richter. Ogrodzenie wykonał: Jan Rogge. W latach 1757-1761 przeprowadzono gruntowną przebudowę wykonaną przez Jana Karola Stendera.

 

Fontanna pracuje w zamkniętym obiegu wody z systemem filtracji opartym na filtrze żwirowym. Pod względem bakteriologicznym woda uzdatniana jest lampami UV. System technologiczny fontanny został zmodernizowany w 2012 roku.

 

Fontanna Jaśkowa Dolina

fontanna jaskowa_dolina 

 

ROK POWSTANIA

 

 

Zbudowana w trakcie przebudowy rynku wrzeszczańskiego w 1909.

 

LOKALIZACJA

 

Wrzeszcz, u zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Jaśkowej Doliny i stanowi część zabytkowej kompozycji urbanistyczno-architektonicznej z 1909 r., zamykającej południowo-wschodni bok prostokątnego skweru wzdłuż ul. Grunwaldzkiej, pomiędzy ul. Jaśkowa Dolina a ul. Partyzantów.

 

O FONTANNIE

 

Autora projektu i wykonawcy nie udało się ustalić. Dno basenu wykonane z betonu, w czterech zdylatowanych segmentach. Kamieniarka wykonana z trawertynu (martwica wapienna, rodzaj wapienia o charakterystycznych zespołach dużych porów). Od strony skweru posiada dekoracyjną ścianę z kamienną ławką z grupkami rzeźbiarskimi wieńczącą część centralną. Front fontanny znajduje się od strony ul. Jaśkowa Dolina, jest bogato rzeźbiony, trójczłonowy z wyższą i rozbudowaną częścią centralną, wyposażony w elementy tryskające wodą (dysze – 3 zasłonięte muszlami i 2 z pysków delfinów). Wody wypływa z tryskaczy do czaszy w kształcie muszli, z której przelewa się do pięciobocznego basenu. Fontanna pracuje w obiegu otwartym, woda spływa do kanalizacji deszczowej.

 

 

Fontanna Grenadierów


fontanna grenadierow_1

fontanna grenadierow_2

 

ROK POWSTANIA

 

 

1933

 

LOKALIZACJA

 

Stare Przedmieście, na chodniku u zbiegu ulic Św. Trójcy i ul. Okopowej w narożniku skweru przy kościele pw. Św. Trójcy i Muzeum Narodowym w Gdańsku.

 

O FONTANNIE

 

Autor: Geo Jercke, architekt. Kamieniarka wykonana jest z trawertynu (martwica wapienna o charakterystycznych zespołach dużych porów). Są to dwa kamienne prostopadłościany – jeden niski i szeroki, w który wniknął drugi wysoki i smukły. Od frontu przylega półkolisty, niski, ale stosunkowo głęboki basen. Wylewka usytuowana jest w ścianie wysokiego prostopadłościanu, skąd woda wylewa się do basenu. Dno basenu ułożone jest z płyt kamiennych. Fontanna pracuje w obiegu otwartym, woda spływa do kanalizacji deszczowej.

 

 Fontanna Szeroka

fontanna szeroka_1

fontanna szeroka_2

 

ROK POWSTANIA

 

 

Ok. 1965

 

LOKALIZACJA

 

Śródmieście, na szerokim chodniku w południowo-wschodnim narożniku skweru pomiędzy ulicami Szeroką, Świętojańską, Groblą II i Szklary.

 

O FONTANNIE

 

Autor: Alfons Łosowski. Jest to duży płaski basen w kształcie nerki, którego głównym elementem jest kompozycja z trzech granitowych głazów narzutowych ustawionych pionowo i opracowanych rzeźbiarsko powierzchni. Krawędzie obrzeża basenu niewiele wystają ponad powierzchnię chodnika. Dno basenu wykonane jest jako wylewka betonowa. Ścianki basenu z przeszlifowanego lastrico. Elementami tryskającymi wodą są trzy tryskacze osadzone w dnie przy krawędzi basenu. Fontanna pracuje w obiegu otwartym, woda spływa do kanalizacji deszczowej.

 

Fontanna Bremeńska

fontanna bremenska

 

ROK POWSTANIA

 

 

1999

 

LOKALIZACJA

 

Śródmieście, Plac Kobzdeja, który jest skwerem pomiędzy ul. Pańską, Podwalem Staromiejskim i wylotem ul. Szerokiej do Targu Drzewnego.

 

O FONTANNIE

 

Kopia najsłynniejszej XIX-wiecznej fontanny bremeńskiej. Materiał: odlew brązowy, pokryty powierzchniowo sztuczną patyną z elementami polerowanymi z mosiądzu. Jej kształt to wysmukła kolumna zwieńczona głowicą, na której umieszczono czaszę z figurą ptaka. W dolnej części kolumny jest basenik a u dołu niecka pełniąca funkcję podstawy fontanny. Elementami tryskającymi wodą są cztery wylewki w formie lwich pyszczków oraz z cztery pyszczki psów u podstawy trzonu. Dar od partnerskiego miasta Bremy – symbol jedności i pojednania Niemiec i Polski. Fontanna pracuje w obiegu otwartym, woda spływa do kanalizacji deszczowej.

Fontanna jest demontowana na okres zimowy.

 

Fontanna Grassowska

fontanna grassowska

 

ROK POWSTANIA

 

 

2002

 

LOKALIZACJA

 

Wrzeszcz, na skwerze w zachodniej części placu Józefa Wybickiego, u zbiegu ulic Jana Pestalozziego, Joachima Lelewela i Grażyny

 

O FONTANNIE

 

Projekt basenu i otoczenia: Grzegorz Sulikowski. Projekt rzeźby: Sławoj Ostrowski. Jest to fontanna składająca się z kręgów usytuowanych wokół centralnego punktu, jakim jest kamienny słup zwieńczony figurką tańczącej dziewczynki (Tulli Pokriefke) odlanej z metalu. Wokół roztacza się pierwszy krąg stanowiący dno basenu wykonane z płyt granitowych i otoczone 2 kręgiem – kamienny mur z elewacją z polerowanego kamienia magmowego. W murku po jego obwodzie rozmieszczonych jest 16 słupków w formie prostopadłościanu, w których ukryte są tryskacze oraz urządzenia oświetlenia fontanny. Następnym kręgiem jest chodnik z małogabarytowej kostki betonowej. Dookoła chodnika jest 4 krąg, którym jest niski murek z rustykalnych kamieni magmowych z czterema „wejściami” flankowanymi słupkami w formie prostopadłościanu z polerowanego kamienia magmowego. Prostopadłościany te są jednocześnie fundamentami pod metalowe słupy oświetleniowe stylizowane na latarnie gazowe. Ostatni krąg to zewnętrzny chodnik wykonany z płyt o grubym i dużym wypełniaczu, do którego prowadzą dojścia ze skweru i ulicy. Niezależnym elementem fontanny jest usytuowana obok altanka z metalową ławeczką, na której siedzi odlany w metalu chłopiec (Oskar grający na blaszanym bębenku).

Fontanna pracuje w zamkniętym obiegu wody z systemem filtracji i uzdatniania, brak możliwości pracy w systemie otwartym.

 

 

Fontanna Grunwaldzka

fontanna grunwaldzka

 

ROK POWSTANIA

 

 

2007

 

LOKALIZACJA

 

Wrzeszcz, północno-wschodnia część skweru pomiędzy ulicami Grunwaldzką i Partyzantów, przy ulicy Grunwaldzkiej 118.

 

O FONTANNIE

 

Projekt: Przemysław Grzelak, Tadeusz Rostkowski. Fontanna ma kształt podłużny, niecka wyłożona została ciemnozielonym granitem. Wzdłuż niej zaprojektowano siedziska z piaskowca, stanowiące wykończenie niecki. Fontannę wyposażono w 8 dysz umieszczonych w tej samej płaszczyźnie co nawierzchnia niecki, wyrzucających strumienie wody na wysokość ok. 1,5 m. Została ona oświetlona światłem sprzężonym ze strumieniami wody, podświetlając je od dołu. Nawierzchnia wokół fontanny została wykonana z kostki kamiennej granitowej. Od strony Al. Grunwaldzkiej zbudowano schody z kostki granitowej. Pod centralną częścią niecki znajduje się komora technologiczna fontanny z wejściem po południowej stronie niecki. W niecce została ustawiona grupa 5 ptaków odlanych z metalu. Fontanna pracuje w zamkniętym obiegu wody z systemem filtracji i uzdatniania. Brak możliwości pracy w systemie otwartym.

 

Fontanna Czterech Kwartałów

fontanna czterech_kwartalow

 

ROK POWSTANIA

 

 

2009

 

LOKALIZACJA

 

Śródmieście, południowo-zachodni narożnik chodnika u zbiegu ulic Grolba I i Św. Ducha, naprzeciw Kaplicy Królewskiej.

 

O FONTANNIE

 

Fontanna Czterech Kwartałów ma kształt kwadratu 6 x 6 m, podzielonego na cztery części symbolizujące historyczne kwartały: Kogi, Wysoki, Szeroki oraz Rybacki. W każdej części znajdują się szklane kwadratowe pola (niebieskie, pomarańczowe, białe, czerwone), symbolizujące historyczny kolor chorągwi, które nocą są podświetlane. W narożniku każdej z czterech kwart leży odlany z brązu lew – symbol Gdańska. Płyta fontanny ułożona jest w poziomie chodnika z ciemnych płyt granitowych. Po zewnętrznej stronie płyt ułożony jest pas z jasnoszarej drobnej kostki granitowej. Wokół fontanny wykonany jest chodnik z kostki z posypką bazaltową (ciemny). W płycie fontanny umieszczone są 24 dysze (po 6 w każdej z czterech kwartałów), które pozwalają na różny rozprysk wody w zależności od zaprogramowanego cyklu. Autorzy: architektura – mgr inż. Arch. Jakub Szymański, konstrukcja – mgr inż. Jacek Dobkowski, instalacje sanitarne – mgr inż. Jerzy Hoppe, instalacje elektryczne – mgr inż. Zbigniew Tomczyk. Obieg zamknięty, filtr żwirowy.

 

Fontanna Mokra Fosa

fontanna mokra_fosa

 

ROK POWSTANIA

 

 

2014

 

LOKALIZACJA

 

Śródmieście, Park „Grodzisko” na zbiorniku Mokra fosa u zbiegu ulic Nowe Ogrody i Powstańców Warszawskich.

 

O FONTANNIE

 

Fontanna usytuowana jest na zbiorniku w formie „wulkanu” o wysokości założenia wodnego 6,0 m.

Fontanna wykonana przez „Gdańskie Melioracje” przy współudziale Centrum Hewelianum.

Fontanna służy jednocześnie jako system napowietrzający wody w zbiorniku.

 

 

Fontanna na Placu Gustkowicza

fontanna na_placu_gustkowicza_1

fontanna na_placu_gustkowicza_2

 

ROK POWSTANIA

 

 

2014

 

LOKALIZACJA

 

 

Plac Ks. Gustkowicza, Nowy Port

 

 

O FONTANNIE

 

Autor : mgr inż. arch. Andrzej Małek.

Powstała w 2014 roku w trakcie rewitalizacji placu.

Fontanna ma kształt kwadratu o wymiarach 6,40x6.40 m. Jest ona „wbudowana” w plac (na poziomie terenu) i wyłożona czarnym granitem w którym osadzonych jest 8 dysz o maksymalnej wysokości strumienia wody 1,5 m. Obieg zamknięty.

(c) Gdańskie Wody sp. z o.o.